Ben giderim adım kalır: Ozan-şarkıcılar - ''
Ozan-şarkıcılık çoğunlukla kategorize edilemeyen, muğlak ve içi doğru doldurulamayan bir tür olarak göze çarpıyor. Kendi parçalarını yazan, besteleyen, seslendiren müzisyenlerden net olarak ayrıldıkları nokta ise melodik-ritmik ve armonik cümlelerinde folk geleneğinin izini sürmeleri... ''
BEN GİDERİM ADIM KALIR: OZAN-ŞARKICI
“İki tür müzik vardır- en azından bana hep öyle gelmiştir: İnsanın dinlediği müzik ve yaptığı müzik. Bu iki müzik, tamamen farklı sanatlardır, her birinin kendi tarihi, sosyolojisi, estetiği ve erotizmi vardır. Dinlerken sıradan bulduğumuz bir besteci, çaldığınızda –hatta kötü çaldığınızda- harikulade gelebilir. Mesela Schumann öyledir. Yapılan müzik kulağa dair olmaktan ziyade ele dairdir. Ve dolayısıyla, bir bakıma çok daha tensel, çok daha şehevidir. Yalnız başımıza veya dostlarımızla birlikte yaptığımız müziktir. Katılımcılardan başka seyircisi yoktur. Bu da gösteriye dönüşme riskini ve histeriye kapılmayı bertaraf eder. Bu müzik adaleli müziktir. İşitme duygusunun oynadığı rol, onaylama rolüdür. İşiten bedendir, ‘ruh’ değildir. ‘Ezber’den çalınan bir müzik değildir: Beden denetler, iletir, koordine eder, okuduğunu uyarlar, ses ve anlam yaratır. Beden basit bir iletken, bir nakledici, bir yazardır. Bu müzik yok olmuştur. Başlangıçta aylak (aristokrat) sınıfın meşgalesiydi, burjuva demokrasisiyle birlikte önce yavan bir sosyal ayin haline geldi- piyano, genç hanım, salon, gece müziği-, sonra da tamamen kayboldu. Bugün kim piyano çalıyor? Batı ülkelerinde ‘yapılan’ müziği bulabilmek için başka bir kitleye, başka bir repertuara, başka bir enstrümana bakmak gerekiyor: Gençler, vokal müzik, gitar... Pasif, reseptif müzik, sound müziği- konser, festival, plak, radyo- günümüzde biricik müzik konumunda. Müzik yapmak diye bir şey kalmadı. Müzikal faaliyet artık ele dair, kaslara dair, fiziksel bir şey değil. Şimdi artık bir mayi gibi, akışkan, Balzac’tan ödünç alarak söylersek, ‘kaygan’ bir şey”...
Şarkılarını bestelerken ve söylerken kullandıkları enstrümansa bugün kemanın atası kabul edilen ‘vielle’di. Yeterli müzik bilgisine sahip olmayan, şarkı söyleyemeyen ve vielle çalamayan şairlerse eserlerinin yaygınlaşmasını sağlamak, ün elde etmek için, kasaba kasaba, şato şato gezen ‘jongleur’lerle anlaşırlardı. Jongleur’ler şenlik yerlerinde, festivallerde başka şairlerin şarkılarını yorumlarken, kimi zaman ‘menestrel’ denilen ikinci derecede önemli müzisyenlerden de yardım alırlardı. Menestrel’lerin tek işi vielle çalarak jongleur’lere eşlik etmekti.
Alman 'Minnesanger'leri ve 15. yüzyıldan itibaren beliren ve usta şarkıcı olarak karşılığını bulan Meistersinger’ler 20. yüzyılda dahi Avrupa’nın muhtelif folk ve rock gruplarını etkilediler. Bu konuda halkbilimci Anatole Le Braz, 19. yüzyılda Avrupa’yı dolaşarak seslendirdiği baladları satan Yann Ar Minouz’u başlı başına bir örnek olarak gösteriyor, ki başlangıçta çoğunlukla arp eşliğinde dilden dile yayılan şiirler, lirikler matbuatın devreye girmesiyle doğal olarak yazılı, basılı ve yaygın hale geldiler.
Ozan Şarkıcılığın Gelişimi
Kuzey Amerika’nın blues ve folk müzikle sarmalandığı 20. yüzyılın henüz başlarında Leadbelly, Blind Lemon Jefferson, T-Bone Walker, Lightnin’ Hopkins, Robert Johnson ozan-şarkıcılık geleneğinin oluşumunda görece öznel içerikli parçalarıyla köşe taşları oldular. Amerikan folkunun atağa kalktığı 1940’lardan itibaren ise Almanac Singers ve The Weawers öne çıkan isimler. Ozan-şarkıcılığın palazlanmasına milat olarak 1960’ların sonları gösterilse de en sert virajın 1950’lerde Pete Seeger ve Woodie Guthrie ile alındığı kesin. Seeger ve Guhtrie gerek geleneksel şarkıları, gerekse özgürlük, eşitlik ve göç hareketleri ve muhtelif sivil hak talepleri ile yüklü protest şarkılarını doğaçlamalara da olanak tanıyarak yazıp seslendirerek zamanın ruhunun belirlenmesinde de etkin roller üstlendiler. Bu iki isim bu anlamda Bob Dylan ve Ramblin’ Jack Elliot gibi sanatçılara mihmandarlık ederek ozan şarkıcı geleneğinin başlıca kaynakları oldular.
Fakat yine de sadece hali pür melalini anlatanlar ile evrensel idealleri savunan müzikler arasındaki kutuplaşma bu süreçte oldukça belirginleşti. Folk müziğin insana dair değerleri ve ses alanı genişlerken bu sürece ayak uyduramayıp alışılageldik pop dinleyicisine hitap etmekle kısıtlı kalan Phil Ochs, Tom Paxton, Eric Andersen, Gordon Lightfoot gibi müzisyenlerin kariyerleri irtifa kaybetti. Çünkü ozan-şarkıcılık geleneği ile yıldız sisteminin bir arada yürütülmesi eşyanın tabiatına aykırı idi. Cat Stevens gibi kavramsal yaratıcılıkta sınır tanımayanlar ise aynı dönemde büyük başarılarla anılmayı hak etti.
Ozan şarkıcılık geleneğinden kaynağını alıp mutasyona uğramış şarkılara da ayrıca değinmeliyiz. The Byrds’in Dylan’ın modern bir folk şarkısı prototipi olan Mr. Tambourine Man’ini alıp yeniden yorumlaması bu tür parçaların bir parça elektriklenmiş düzenlemelerle kolaylıkla pop sınırları içerisine geçebileceğini örnekliyor. Benzer bir durumu pek ala Joni Mitchell veya Gordon Lightfoot’ta da görebiliyoruz, bir bakmışsınız, ozan şarkıcının benimsediği her şey yerle bir... İşte belki de tam da bu geldiğimiz noktada ozan-şarkıcılık geleneğinin hiç değilse ne olmadığına değinerek bildiklerimize katkıda bulunabiliriz. Şöyle ki, heavy metal değildir. Soul veya rock’n roll değildir. Blues da değildir. Punk veya arabesk hiç değildir. Aslını isterseniz sözcükleri bulutlarla buluşturmasına rağmen The Doors veye The Beatles gibi gruplar da ozan-şarkıcılık geleneği içinde yer almaz. Çünkü izlenimciliğini iç dünyalardan alır ve orijin itibarı ile akustiktir. En önemlisi de hiçbir şey göründüğü kadar basit değildir.
Müziğin herkes için yapılabilir ve dinlenebilir olduğu fikrinin yaygınlaştığı 2000’lerden itibaren ise bağımsız müzik yapımcılarının ve/veya sanal alemin katkılarıyla müzisyenler gibi sözcükler ve notalar da özgürleşti. Amy Winehouse, Adele, Taylor Swift, Katy Perry gibi isimler popüler kültüre de malzeme oluşturan yepyeni bir ozan-şarkıcı modelini temsil ediyorlar. Bu geleneğin farklı coğrafyalardaki seyrine geçmeden önce, dilerseniz, sevdiğimiz ozan şarkıcıların son 10 yılda kaydettikleri güzel albümleri ve onların en iyilerini anımsayalım.
ABD ve İngiltere Dışındaki Seyri
Bu arada sadece Amerika ve İngiltere’ye değil 20. yüzyıl Fransız şanson geleneği içinde yer alan ozan-şarkıcılara da mutlaka değinmeliyiz. 1960’ların başından itibaren Scott Walker, David Bowie, Leonard Cohen ve Bob Dylan gibi ozan-şarkıcıları etkileyerek tüm dünyada çağdaş ozan-şarkıcı geleneği içinde öncü bir rol üstlenen Charles Trenet, Georges Brassens ve Jacques Brel’in yanı sıra Baudelaire, Verlaine, Rimbaud, Aragon, Apollinaire gibi büyük şairlerin şiirlerini besteleyen, sınırsız müzik bilgisini esas kendi şiirleri üstünden şansona dahil eden ve çok güçlü bir sol siyasi duruş sergileyen Léo Ferré, Fransız şansonunun ilk kadın şarkı yazarı, müzikal ve şiirsel olarak şansonu hemen hemen en yüksek noktaya taşıyan Barbara, şarkının cümle yapısını baştan aşağı yeniden yaratan ve kelime hazinesini genişleten Serge Gainsbourg, modern şiirin şansondaki temsilcisi Brigitte Fontaine, hemen Trenet, Brassens ve Brel’in yanında anılması gereken ve en az onlar kadar etkili olmuş diğer isimler olarak gösterilebilir. Günümüze ise Renaud, Les Rita Mitsouko ve Noir Désir gibi isimler ozan-şarkıcılık geleneğini sadece Anglo-Sakson müziğin etkisinde sürdürüyor.
Latin Amerika ise hep olduğu gibi bu konuda da oldukça farfaralı. Arjantinli Atahualpa Yupanqui ozan-şarkıcılık geleneğinde en güçlü esin kaynağı olarak kabul görüyor. Nitekim, 1963′te Mercedes Sosa’nın da aralarında bulunduğu bazı şarkıcılar oradaki adıyla ‘nuevo cancionero’nun manifestosunu yayınladıklarında Yupanqui’nin ismini bilhassa zikrediyorlardı. Yupanqui, zamba başta olmak üzere folk müziği yapıyordu ve uzun zaman ötelenmiş bu müziği geniş kitlelere duyurmayı başarmıştı. Solcu kimliğiyle nueva canciónun politik tavrını yansıtmak için uygun bir isimdi. Şili’de 60′larda Violeta Parra ve Víctor Jara başta olmak üzere Komünist Parti üyesi kimi şarkıcılar yerel formlarla politik sözler taşıyan şarkılar yapmaya başladılar. Bu şarkılar, solcu bir ittifak olan Halk Birliği’nin (Unidad Popular) seçim çalışmalarında kullanıldı. Devrimle güzelleşmiş Küba’da da 60′ların sonunda yeni şarkı hareketinin kendileri için iyi bir propaganda aracı olabileceğini fark eden rejim, çareyi Küba’nın eski türlerinden biri olan ‘trova’nın başına yeni ibaresini eklemekte buldu ve yeni şarkının Küba versiyonu olan ‘nueva trova’ yaratıldı. Rejimin desteğini alan Silvio Rodríguez ve Pablo Milanés de bu hareketin başını çekti.
Ve Türkiye...
Modern Folk Üçlüsü gibi sentezin bir tarafına rock yerine Latin müziğini koyanlar da vardı ancak ana kitle rockla uğraşıyordu. Selda Bağcan ise ozan-şarkıcı geleneğinin ABD’deki gözdelerinden Joan Baez’i hatırlatır. Fikret Kızılok ve Bülent Ortaçgil gibi ‘kent ozanı’ olarak gösterilen müzisyenlerin ise esin kaynaklarını Anglosakson diyarlarıyla sınırlamaktansa Aşık Veysel’e ve beraberinde Neşet Ertaş, Hacı Taşan, Ali Ekber’e uzandırmakta fayda var. Mehmet Güreli, Feridun Hürel, Umay Umay, Tibet Ağırtan, Cenk Taner, Vedat Sakman, Taner Öngür, Demirhan Baylan ve geride bıraktığımız son üç yılda genç isimlerden Jehan Barbur ve Mabel Matiz gerçeklik dilenciliği yaptıkları şarkılarıyla Oğuz Atay’dan bir cümle ödünç alırcasına yollarına koyuluyorlar, “Ben buradayım sevgili dinleyicim, sen neredesin”...
Ozan-Şarkıcılık Geleneğini Başlatan Albümler:
*Jackson Browne--Jackson Browne (1972); For Everyman (1973); Late For the Sky (1974);The Pretender (1976)
*Tim Buckley--Tim Buckley (1966); Goodbye and Hello (1967); Happy Sad (1969); Lorca (1970);Blue Afternoon (1970); Starsailor (1971); Greeting From L.A. (1972)
*Cockburn, Bruce--Dancing in the Dragon’s Jaws (1980); Humans (1980); Stealing Fire (1984)
*Leonard, Cohen--Songs of Leonard Cohen (1968); Song From a Room (1968); Songs of Love and Hate (1970)
*Nick Drake--Five Leaves Left (1969); Bryter Layter (1970); Pink Moon (1972)
*Tim Hardin--Tim Harden 1 (1966); Tim Harden 2 (1967); This Is Tim Hardin (1967); Live in Concert (1968); Tim Hardin 4 (1969); Suite for Susan Moore and Damian (1970)
*Ian, Janis--Janis Ian (1967); For All the Seasons of Your Mind (1967); Stars (1974); Between the Lines (1975)
*Carole King--Now That Everythings Been Said (1969); Writer (1970); Tapestry (1971); Music(1972); Rhymes and Reasons (1972); Fantasy (1973)
*Joni Mitchell--Joni Mitchell (1968); Clouds (1969); Ladies of the Canyon (1970); Blue (1971);For the Roses (1972); Court and Spark (1974)
*Van Morrison--Blowin' Your Mind (1967); Astral Weeks (1968); Moondance (1970); His Band and Street Choir (1971); Tupelo Honey (1971); St. Dominic's Preview (1972); Hard Nose the Highway (1973)
*Randy Newman--Randy Newman (1968); 12 Songs (1970); Live (1971); Sail Away (1972);Good Old Boys (1974)
*Harry Nilsson--Harry (1972); Nilsson Schmilsson (1973)
*Phillips, Shawn--Faces (1972); Bright White (1973); Furthermore (1974)
*Tom Rush--Tom Rush (1970); Wrong End of the Rainbow (1971); Merrimack County (1972)
*Carly Simon--Carly Simon (1971); Anticipation (1971); No Secrets (1972); Hotcakes (1974)
*Paul Simon--Paul Simon (1972); There Goes Rhymin' Simon (1973); Still Crazy After All These Years (1975)
*Cat Stevens--Matthew and Son (1967); New Masters (1968); World of Cat Stevens (1970);Mona Bone Jakon (1970); Tea for the Tillerman (1971); Teaser and the Firecat (1971); Cat Bull at Four (1972); Foreigner (1973)
*James Taylor--James Taylor (1968); Sweet Baby James (1970); Mud Slide Slim (1971); One Man Dog (1972)
*Neil Young--Neil Young (1969); Everybody Knows This Is Nowhere (1969); After the Goldrush(1970); Harvest (1972)
Ryan Adams – Heartbreaker (2000)
The Best of Ryan Adams (2000-2009): “My Winding Wheel,” “La Cienega Just Smiled,” “New York, New York,” “Firecracker,” “In My Time of Need,” “Come Pick Me Up,” “To Be Young (Is to be sad, is to be high),” “Cry On Demand,” “Oh My Sweet Carolina,” “Call Me on Your Way Back Home”
Tori Amos – Scarlet’s Walk (2002)
The Best of Tori Amos (2000-2009): “Cars and Guitars,” “A Sorta Fairytale,” “Bouncing Off Clouds,” “Big Wheel,” “Maybe California,” “Taxi Ride,” “I Can’t See New York,” “Amber Waves,” “Gold Dust,” “Your Cloud”
Andrew Bird – Armchair Apocrypha (2007)
The Best of Andrew Bird (2000-2009): “Dark Matter,” “Fake Palindromes,” “Imitosis,” “Plasticities,” “Heretics,” “Tenuousness,” “Fitz and the Dizzyspells,” “Anonanimal,” “A Nervous Tic Motion Of The Head To The Left,” “Fiery Crash”
Brandi Carlile – The Story (2007)
The Best of Brandi Carlile (2000-2009): “The Story,” “Downpour,” “Follow,” “Before it Breaks,” “Turpentine,” “Pride and Joy,” “Fall Apart Again,” “Again Today,” “That Year,” “Looking Out”
Neko Case – Middle Cyclone (2009)
The Best of Neko Case (2000-2009): “I’m an Animal,” “South Tacoma Way,” “The Pharaohs,” “This Tornado Loves You,” “Porchlight,” “Deep Red Bells,” “Stinging Velvet,” “Thrice All American,” “Hold On, Hold,” “Star Witness”
Bob Dylan – Love and Theft (2001)
The Best of Bob Dylan (2000-2009): “Workingman’s Blues,” “Mississippi,” “High Water,”"Thunder on the Mountain,” “It’s All Good,” “Red River Shore,” “Beyond Here Lies Nothin',” “Tweedle Dee & Tweedle Dum,” “Summer Days,” “Honest With Me”
Steve Earle – Transcendental Blues (2000)
The Best of Steve Earle (2000-2009): “I Can Wait,” “Jerusalem,” “Transcendental Blues,” “Over Yonder (Jonathan’s Song),” “City of Immigrants,” “Days Aren’t Long Enough,” “The Galway Girl,” “Down Here Below,” “Oxycontin Blues,” “I Don’t Want To Lose You Yet”
Tim Easton – Ammunition (2006)
The Best of Tim Easton (2000-2009): “Carry Me,” “Hummingbird,” “Black Dog,” “Oh People,” “Next To You,” “Watching the Lightning,” “Poor, Poor L.A.,” “Back to the Pain,” “Before the Revolution,” “News Blackout”
Kathleen Edwards – Asking for Flowers (2008)
The Best of Kathleen Edwards (2000-2009): “Alicia Ross,” “In State,” “Copied Keys,” “Hockey Skates,” “Buffalo,” “Asking for Flowers,” “Six O’clock News,” “Mercury,” “Good Things,” “Scared at Night”
William Fitzsimmons – Goodnight (2006)
The Best of William Fitzsimmons (2000-2009): “It’s Not True,” “Mend Your Heart,” “Passion Play,” “Funeral Dress,” “Mend Your Heart,” “Please Don’t Go,” “Afterall,” “If You Would Come Back Home,” “We Feel Alone,” “Everything Has Changed”
David Ford – I Sincerely Apologize For All the Trouble I’ve Caused (2005)
The Best of David Ford (2000-2009): “Go To Hell,” “Decimate,” “I’m Alright Now,” “Song For The Road,” “Laughing Aloud,” “I Don’t Care What You Call Me,” “State of the Union,” “Cheer Up (you miserable fuck),” “What Would You Have Me Do?,” “Katie”
Patty Griffin – 1,000 Kisses (2002)
The Best of Patty Griffin (2000-2009): “Rain,” “Nobody’s Crying,” “Heavenly Day,” “Useless Desires,” “When It Don’t Come Easy,” “Long Ride Home,” “Be Careful,” “No Bad News,” “Trapeze,” “Up To the Mountain (MLK song)”
Emmylou Harris – Red Dirt Girl (2000)
The Best of Emmylou Harris (2000-2009): “Red Dirt Girl,” “Tragedy,” “I Will Dream,” “Michelangelo,” “The Pearl,” “Strong Hand,” “Bang the Drum Slowly,” “Boy From Tupelo,” “My Baby Needs a Shepherd,” “I Don't Wanna Talk About It Now”
Ray LaMontagne – Trouble (2004)
The Best of Ray LaMontagne (2000-2009): “Hold You In My Arms,” “Jolene,” “Trouble,” “You Are the Best Thing,” “Empty,” “Within You,” “Hannah,” “Shelter,” “Let It Be Me,” “Burn”
Jenny Lewis – Acid Tongue (2008)
The Best of Jenny Lewis (2000-2009): “Acid Tongue,” “Rise Up With Fists!!,” “Black Sand,” "Jack Killed Mom,” “Born Secular,” “Happy,” “The Big Guns,” “Next Messiah,” “Carpetbaggers,” “Sing a Song for Them”
Tift Merritt – Another Country (2008)
The Best of Tift Merritt (2000-2009): “Keep You Happy,” “Stray Paper,” “Another Country,” “Broken,” “Something to Me,” “Bramble Rose,” “Wait It Out,” “Supposed To Make You Happy,” “Hope Too High,” “Plainest Thing”
Matt Nathanson – Some Mad Hope (2007)
The Best of Matt Nathanson (2000-2009): “Bulletproof Weeks,” “Come On Get Higher,” “Car Crash,” “Bent,” “All We Are,” “Gone,” “Still,” “Suspended,” “Curve of the Earth,” “Bare”
Cat Power – You Are Free (2003)
The Best of Cat Power (2000-2009): “Free,” “I Don’t Blame You,” “Good Woman,” “The Greatest,” “Living Proof,” “Willie,” “Lived in Bars,” “Speak For Me,” “Fool,” “Maybe Not”
Josh Ritter – Animal Years (2006)
The Best of Josh Ritter (2000-2009): “Here at the Right Time,” “Girl in the War,” “Thin Blue Flame,” “Snow is Gone,” “Wolves,” “Monster Ballads,” “Kathleen,” “Good Man,” “Right Moves,” “To the Dogs or Whoever”
Matthew Ryan – Matthew Ryan Vs. The Silver State (2008)
The Best of Matthew Ryan (2000-2009): “3rd of October,” “Jane, I Still Feel the Same,” “Return to Me,” “Devastation,” “Your Museum,” “Sweetie,” “Dulce Et Decorum Est,” “Sadlylove,” “American Dirt,” “It Could’ve Been Worse”
Bruce Springsteen – The Rising (2002)
The Best of Bruce Springsteen (2000-2009): “Lonesome Day,” “You’re Missing,” “Radio Nowhere,” “Leah,” “Waitin’ on a Sunny Day,” “The Rising,” “Into the Fire,” “My City of Ruins” “The Wrestler,” “Magic”
Sufjan Stevens – Illinois (2005)
The Best of Sufjan Stevens (2000-2009): “John Wayne Gacy, Jr.,” “Decatur, or, Round of Applause for Your Step-Mother!,” “Jacksonville,” “Chicago,” “Casimir Pulaski Day,” “The Predatory Wasp of The Palisades Is Out To Get Us,” “Concerning the UFO sighting near Highland, Illinois,” “The Seer’s Tower,” “Say Yes! to M!ch!gan!,” “Flint (For the Unemployed and Underpaid)”
Gillian Welch – Time (The Revelator) (2001)
The Best of Gillian Welch (2000-2009): “I Dream a Highway,” “Orphan Girl,” “One More Dollar,” “Revelator,” “My First Lover,” “I Want To Sing That Rock And Roll,” “Elvis Presley Blues,” “Everything is Free,” “Look at Miss Ohio,” “Wrecking Ball”
Lucinda Williams – Essence (2001)
The Best of Lucinda Williams (2000-2009): “Blue,” “Lonely Girls,” “Those Three Days,” “Fruits of my Labor,” “Steal Your Love,” “Essence,” “Ventura,” “Little Rock Star,” “I Envy the Wind,” “Righteously”
Neil Young – Silver and Gold (2000)
The Best of Neil Young (2000-2009): “Bandit,” “Razor Love,” “No Hidden Path,” “Good to See You,” “Distant Camera,” “Living With War,” After the Garden,” “Families,” “Silver and Gold,” “The Restless Consumer”
Eray AYTİMUR (Sabit Fikir)

Hiç yorum yok:
Yorum Gönder